Ngày xưa, giữa hòn đồi xanh mướt có một ngôi làng nhỏ, nơi mà cuộc sống của dân cư diễn ra đơn giản, thanh bình nhưng cũng đầy khó khăn. Trong làng có một cặp vợ chồng nghèo khổ, họ sống trong một túp lều tranh ọp ẹp, những bức tường bị rêu phong cũ kỹ, mái nhà dột nát. Dù khó khăn, họ luôn tìm cách vui vẻ nuôi dưỡng nền móng cho một đứa con trai, một cậu bé khoảng mười một, mười hai tuổi với đôi mắt sáng long lanh và đầu óc nhạy bén hơn mọi đứa trẻ trong làng.
Cuộc sống đói khổ dẫn đến việc họ thường xuyên phải chạy đôn đáo vay mượn, nhưng một năm nọ, nỗi đói kém dâng trào, khiến hai vợ chồng phải mượn nhà Bá, một người giàu có kiêu ngạo, ba mươi quan để trang trải cuộc sống. Thời gian trôi qua, số tiền vay vẫn chưa trả được, chủ nợ thường xuyên đến đòi nợ, khiến họ đau khổ và hoảng hốt.
Một hôm, cụ Bá, với gương mặt hằn rõ sự giận dữ, đến tận nhà đòi tiền. Khi vừa bước vào, ông thấy cậu bé đang ngồi một mình giữa sân, vui vẻ chơi đùa với mấy đứa bạn.
– Bố mẹ mày đâu? – Cụ Bá hỏi với âm điệu cứng rắn.
Cậu bé cúi đầu, nhìn liếc một cái, rồi mới ngập ngừng trả lời:
– Bố tôi đi chặt cây, mẹ tôi lại đang bán nắng mua gió.
Câu trả lời của cậu như một cơn bão táp vào lòng cụ Bá, khiến ông không thể hiểu nổi. Sự khó hiểu khiến ông càng thêm tức giận, nên gặng hỏi tiếp:
– Bố mẹ mày không trốn nợ thì sao mày lại nói như vậy?
Cậu bé tươi cười, ánh mắt lấp lánh tinh nghịch:
– Ông thử đoán xem, không khó đâu!
Thấy cụ Bá vẫn không bỏ cuộc, cậu bé lại nói thêm:
– Nếu ông không đoán ra, chắc tôi phải yêu cầu một món quà mới có thể giải đáp.
– Được, nếu mày nói đúng, tao sẽ xóa nợ cho nhà mày.
– Thật không? Ông không nói đùa đấy chứ? – Cậu bé nhướng mày nghi hoặc.
Cụ Bá gật đầu khẳng định:
– Tao không đùa, lời ta như châu như ngọc.
– Vậy tôi sẽ cần một nhân chứng để đảm bảo!
Bằng cái nhìn nghiêm khắc, cụ Bá bỗng chỉ vào một con mối đang bò ngang qua và nói:
– Con mối kia cũng có thể làm chứng, mày cứ nói đi.
Thế rồi cậu bé khẽ cười một mình, trước sự ngây ngô của chủ nợ. Cậu nói:
– Bố tôi đi cấy, có chém cây sống, trồng cây chết đâu. Và mẹ tôi thì bán quạt mua tre chứ không phải “bán gió mua que”.
Nghe vậy, cụ Bá không còn gì để nói, chỉ biết đứng im lặng, rồi ngượng ngùng ra về.
Vài ngày sau, cụ Bá lại sai người đến đòi tiền. Lần này, người cha đang ở nhà, thấy chủ nợ liên tục mắng chửi, họ phải nài nỉ xin khất nợ. Nhưng cậu bé, với nụ cười rạng rỡ, thì thầm với cha:
– Bố ơi, không cần phải xin khất nữa. Hôm trước cụ Bá đã hứa tha nợ cho chúng ta rồi.
Người đòi nợ cãi lại:
– Thằng nhóc này nói nhảm, ai dám cho không mày, bằng chứng đâu?
– Có đấy! Tôi có bằng chứng rõ ràng.
Người đòi nợ không tin, lẩm bẩm:
– Bằng chứng gì?
– Tôi sẽ đưa lên công đường, trước mặt tất cả mọi người.
Cuối cùng, sự cáu tiết này dẫn đến họ phải mời cha con nhà ấy ra quan. Trên đường đi, trong lòng cậu bé nghẹn ngào, song vẫn giữ vững niềm tin.
Khi đến công đường, quan lớn đã đang làm việc, thấy cha con nhà ấy liền quát:
– Này, mày là kẻ quỵt nợ của cụ Bá?
Nghe lời chỉ trích, người cha run rẩy đáp:
– Bẩm quan, con tôi không quỵt nợ, cụ Bá đã hứa tha cho chúng tôi.
Cụ Bá đứng bật dậy, nghi ngờ:
– Làm gì có chuyện ấy? Bằng chứng đâu, mày đừng có nói dối!
Quan liền yêu cầu cậu bé lên làm chứng. Đứng trước đám đông, cậu bé nói:
– Bẩm quan, vào hôm ấy có con mối làm chứng cho lời hứa của cụ Bá. Chính vì thế, tôi mới giải đố cho ông ấy.
Câu nói ngây thơ lại đầy hài hước khiến các quan và người dân phải bật cười. Nhưng cụ Bá nhất quyết tìm cách chối bỏ:
– Mối ấy nào có phải mối làm chứng thật.
Quan liền phán:
– Như vậy, ông đã tự nhận có con mối làm chứng, ông phải chịu trách nhiệm cho lời hứa của mình.
Thế là cụ Bá ngậm ngùi chấp nhận, trong khi cha con nhà ấy vui mừng rời khỏi công đường, lòng ấm áp với bài học về sự thông minh và lương thiện. Họ trở về ngôi nhà nhỏ với hy vọng và tình yêu thương, chờ đón những ngày tháng tươi sáng hơn.
Chúc các bạn, anh, chị em có được những giờ phút thư giãn khi đọc truyện cổ tích dân gian tại website Cổ tích Việt Nam.
